پروتکل MCP چیست؟ توضیح ساده برای کاربر و برنامه‌نویس

پروتکل MCP (مخفف Model Context Protocol) استانداردی باز و متن‌باز است که برنامه‌های هوش مصنوعی را به دنیای بیرون وصل می‌کند: به فایل‌ها و پایگاه‌داده‌ها، به ابزارهایی مثل موتور جستجو و ماشین‌حساب، و به سرویس‌های واقعی. بدون چنین اتصالی، ChatGPT یا Claude بیشتر از روی چیزی که یاد گرفته‌اند حرف می‌زنند. با آن، می‌توانند سراغ سرویس بروند، جواب زنده بگیرند و کاری انجام بدهند. اخبار و اعداد این نوشته تا ۲۷ مهر ۱۴۰۵ (۱۹ اکتبر ۲۰۲۶) است.

تشبیه درگاه USB-C

مستندات رسمی پروتکل، MCP را به درگاه USB-C تشبیه می‌کند. همان‌طور که USB-C یک راه استاندارد برای وصل کردن دستگاه‌های الکترونیکی است، MCP هم یک راه استاندارد برای وصل کردن برنامه‌های هوش مصنوعی به سیستم‌های بیرونی است.

قبل از چنین استانداردی، هر برنامه برای هر سرویس باید کد جداگانه می‌نوشت. حالا سرویس یک بار سرور MCP می‌سازد و هر برنامه‌ای که این پروتکل را بفهمد، می‌تواند به آن وصل شود. مستندات رسمی از Claude، ChatGPT، Visual Studio Code، Cursor و MCPJam نام می‌برد.

دو طرف ماجرا

یک طرف کلاینت است و طرف دیگر سرور.

کلاینت همان برنامه‌ای است که شما با آن حرف می‌زنید: ChatGPT، claude.ai، Claude Code یا Cursor. این برنامه به سرور وصل می‌شود و می‌فهمد چه ابزارهایی در دسترس است. در مستندات فنی میزبان (host) هم می‌گویند، اما برای کاربر عادی همان کلاینت کافی است.

سرور برنامه‌ای است که یک سرویس را در اختیار هوش مصنوعی می‌گذارد. سرور دیجی‌کالا می‌داند چطور کالا جستجو کند؛ سرور گنجور می‌داند چطور شعر پیدا کند.

چیزی که سرور عرضه می‌کند سه شکل دارد. ابزار (tool) کاری است که هوش مصنوعی می‌تواند انجام بدهد، مثل «جستجوی کالا». منبع (resource) داده‌ای است که می‌شود خواند، مثل یک فایل یا رکورد. پرامپت آماده (prompt) هم قالب دستوری است که سرور پیشنهاد می‌کند. مستندات رسمی این‌ها را با عبارت «منبع داده، ابزار و جریان کاری» (یعنی پرامپت‌های تخصصی) معرفی می‌کند. در بازارچه تقریباً همه‌چیز ابزار است، و همین هم برای شروع کافی است.

واژه‌نامه کوتاه

سرور: برنامه‌ای که ابزارهای یک سرویس را عرضه می‌کند.

کلاینت یا میزبان: برنامه هوش مصنوعی که به سرور وصل می‌شود.

ابزار: یک کار مشخص که سرور انجام می‌دهد، مثل جستجو یا خواندن تاریخ.

کانکتور: اسم دیگر همان اتصال. ChatGPT و claude.ai به سرور سفارشی «کانکتور» می‌گویند، یعنی نشانی سروری که در تنظیمات اضافه می‌کنید.

یک مثال: ارزان‌ترین کتری در دیجی‌کالا

از یک هوش مصنوعی ساده بپرسید «ارزان‌ترین کتری برقی دیجی‌کالا چند است؟». چیزی که می‌گیرید یا یک حدس است یا قیمتی که ماه‌ها پیش در داده‌های آموزشی بوده. مدل به قفسه فروشگاه دسترسی ندارد، پس یا می‌گوید نمی‌داند یا عددی می‌سازد که درست به نظر برسد.

حالا همین سؤال را بعد از وصل کردن سرور دیجی‌کالا بپرسید. هوش مصنوعی می‌فهمد برای این سؤال ابزار مناسب دارد. ابزار dk_find_cheapest ارزان‌ترین کالای موجودی را پیدا می‌کند که با جستجوی شما جور باشد. نتیجه به مدل برمی‌گردد و جواب از روی آن ساخته می‌شود. یعنی عدد از خود سایت آمده، نه از حافظه مدل. توضیح کامل این سرور در راهنمای دیجی‌کالا هست.

تفاوت همین است: بدون MCP مدل حدس می‌زند، با MCP می‌پرسد.

سرور محلی یا میزبانی‌شده

سرور MCP دو شکل دارد.

سرور محلی روی کامپیوتر خودتان اجرا می‌شود. برنامه آن را راه می‌اندازد و با آن از طریق ورودی و خروجی استاندارد (stdio) حرف می‌زند. معمولاً باید Node.js یا Python داشته باشید و دستور نصب را در فایل تنظیمات بگذارید. برای برنامه‌نویس‌ها خوب است، برای بقیه خسته‌کننده.

سرور میزبانی‌شده روی اینترنت اجرا می‌شود و فقط یک نشانی https می‌خواهد. همان نشانی را در ChatGPT یا claude.ai به‌عنوان کانکتور اضافه می‌کنید و تمام.

برای کاربر ایرانی مسیر دوم معمولاً بهتر است، چون چیزی نصب نمی‌شود و به نسخه Node یا Python و فایل تنظیمات هم کاری ندارید. بعضی سرویس‌های ایرانی هم فقط از IP ایران جواب می‌دهند، و سرور میزبانی‌شده این را از سر شما برمی‌دارد. برای هر ابزار، همه این شرط‌ها در صفحه خودش نوشته شده است.

راه شروع در پنج دقیقه

ساده‌ترین مسیر روتر MCP است. روتر یک نشانی ثابت است که یک بار به برنامه‌تان اضافه می‌کنید. بعد، سرویس‌هایی که می‌خواهید (دیوار، دیجی‌کالا، گنجور و چند سرویس دیگر) را در داشبورد انتخاب می‌کنید و تغییر از پیام بعدی اثر می‌کند. در claude.ai و ChatGPT کلید API لازم نیست؛ با Google یا GitHub وارد می‌شوید. جزئیات در مقاله روتر آمده است.

قدم‌ها این است:

• راهنمای قدم‌به‌قدم را باز کنید. نشانی و مسیر تنظیمات هر برنامه آنجاست. مراحل را اینجا تکرار نمی‌کنیم تا با تغییر برنامه‌ها کهنه نشود.
• اگر هنوز مطمئن نیستید، اول امتحان رایگان را بزنید. بدون ثبت‌نام کار می‌کند.
• بعد در فهرست ابزارها ببینید چه سرویس‌هایی هست. برای مثال، جعبه‌ابزار ایرانی تاریخ شمسی و چند کار کوچک دیگر را انجام می‌دهد.

اگر MCP برایتان تازه است، راهنمای MCP هم مفهوم‌ها را با مثال می‌گوید.

از کجا آمد

شرکت Anthropic در ۲۵ نوامبر ۲۰۲۴ پروتکل را به‌عنوان استاندارد باز معرفی کرد. همراه آن مشخصات و SDKها منتشر شد، پشتیبانی از سرور محلی در برنامه Claude Desktop اضافه شد و مخزنی از سرورهای آماده برای سیستم‌هایی مثل Google Drive، Slack، GitHub، Git، Postgres و Puppeteer در دسترس قرار گرفت. Block و Apollo از همان اول آن را به سیستم‌هایشان اضافه کردند و Zed، Replit، Codeium و Sourcegraph هم با آن کار می‌کردند.

بعد از آن، پروتکل از یک شرکت فراتر رفت. Anthropic در ۹ دسامبر ۲۰۲۵ اعلام کرد MCP را به بنیاد Agentic AI Foundation می‌دهد، صندوقی که Linux Foundation میزبانی‌اش می‌کند. در همان اعلام آمده بود که بیش از ۱۰٬۰۰۰ سرور عمومی فعال وجود دارد و SDKهای Python و TypeScript ماهانه بیش از ۹۷ میلیون بار دانلود می‌شوند. منبع این اعداد اعلامیه خود Anthropic است؛ عددها مال همان روز اعلام است و بعدتر بیشتر شده‌اند یا نه، نمی‌دانیم.

برای ادامه، سه مقاله را ببینید: خط زمانی نسخه‌های MCP، فرق MCP با function calling و نکات امنیتی و اعتماد. اگر نمی‌دانید کدام برنامه را انتخاب کنید، انتخاب کلاینت MCP کمک می‌کند. تعریف رسمی را هم می‌توانید در مستندات MCP و اعلام اولیه Anthropic بخوانید.