فهرست مطالب ۸ بخش
ساعت یازده شب است و لوستر یک لحظه تکان خورد. چند دقیقه بعد در گروه خانوادگی یکی میپرسد «زلزله آمد؟» و دیگری می‌گوید «فکر کنم چهار ریشتر بود». شما فقط می‌خواهید بدانید کجا بود، چقدر قوی بود و عمقش چقدر، و این‌که جای دیگری زلزلهٔ بزرگ‌تری آمده یا نه. لازم نیست سایت مرکز لرزهنگاری و نقشهٔ USGS را زیرورو کنید و ساعت جهانی را دستی به وقت تهران برگردانید. آخرین زلزلههای ایران را از دستیار هوش مصنوعی‌تان بپرسید.
سرور «زلزلههای ایران» داده را از سه جا میخواند: سازمان زمین‌شناسی آمریکا (USGS)، مرکز لرزهنگاری اروپا و مدیترانه (EMSC) و مرکز لرزهنگاری کشوری مؤسسهٔ ژئوفیزیک دانشگاه تهران. پنج قابلیت دارد و فقط میخواند.
زلزله امروز کجا آمد؟
همان سؤالی را بپرسید که در گروه پرسیده شد:
- «همین الان زلزله آمد؟ آخرین زلزلههای ایران را بگو.»
- «زلزلههای ۲۴ ساعت گذشته را از مرکز لرزهنگاری کشوری بیاور، فقط بالای ۳.»
دستیار با قابلیت eq_latest زلزلهها را از تازه به قدیم می‌گیرد. هر ردیف ساعت به وقت تهران و وقت جهانی (UTC)، بزرگی (و در USGS و EMSC نوع آن)، عمق به کیلومتر و محل را دارد. محل در USGS فاصله از نزدیک‌ترین شهر است و در مرکز لرزهنگاری کشوری نام منطقه و استان، همراه با شهرهای نزدیک.
به‌طور پیشفرض فقط زلزلههای داخل ایران می‌آید. اگر نزدیک مرز زندگی می‌کنید و لرزش را حس کردهاید، بخواهید کشورهای همسایه را هم بیاورد.
یک نکته دربارهٔ زمان: ثبت زلزله در این مرکزها کمی طول می‌کشد و سرور هم جواب‌ها را یک دقیقه نگه می‌دارد. اگر چند ثانیه بعد از لرزش چیزی پیدا نشد، کمی بعد دوباره بپرسید.
جزئیات یک زلزلهٔ مشخص
وقتی زلزلهٔ موردنظر را در فهرست دیدید، دربارهٔ همان بپرسید: «جزئیات این زلزله را بگو، مردم آن را حس کردهاند؟» قابلیت eq_detail با شناسهٔ زلزله کار میکند و منبع را از شکل شناسه می‌شناسد. هر منبع چیز متفاوتی اضافه میکند:
- در USGS: وضعیت بازبینی (خودکار یا بازبینی‌شده)، گزارش‌های کسانی که زلزله را حس کردهاند، نشان احتمال سونامی و امتیاز اهمیت از ۰ تا ۱۰۰۰.
- در EMSC: مرکزی که داده را فرستاده و زمان آخرین به‌روزرسانی.
- در مرکز لرزهنگاری کشوری: شهرهای نزدیک به کانون.
قویترین زلزلههای ایران در ماه اخیر
گاهی می‌خواهید بدانید در هفته‌ها یا ماه‌های اخیر کدام زلزلهها جدی بوده‌اند. قابلیت eq_significant قویترین زلزلههای چند روز گذشته را از بزرگ به کوچک مرتب میکند و تا ۳۶۵۰ روز عقب می‌رود.
- «پنج زلزلهٔ قوی ایران در سی روز گذشته را از بزرگ به کوچک بگو.»
- «بزرگ‌ترین زلزلههای ده سال اخیر ایران کدام بوده‌اند و عمقشان چقدر بوده؟»
جواب یک فهرست مرتب است: بزرگی، تاریخ و ساعت، عمق و محل هر زلزله. هر بار حداکثر ۵۰ زلزله برمی‌گردد. برای بازه‌های طولانی، USGS یا EMSC را بخواهید، چون مرکز لرزهنگاری کشوری فقط حدود ۲۰ زلزلهٔ آخرش را بیرون میدهد.
سابقهٔ زلزلهٔ یک شهر یا یک تاریخ را چطور پیدا کنم؟
قابلیت eq_search با بازهٔ تاریخ، بازهٔ بزرگی، محدودهٔ جغرافیایی یا نام محل جستجو میکند و نتیجه را بر اساس زمان یا بزرگی مرتب میکند.
- «زلزلههای بالای ۴ اطراف کرمان در سال ۱۴۰۴ را فهرست کن.»
- «بین اول و پانزدهم مهر امسال در استان هرمزگان زلزله‌ای آمده؟»
دو چیز را بدانید. تاریخ‌های جستجو میلادی و به وقت جهانی است، پس دستیار باید تاریخ شمسی شما را تبدیل کند. نام محل هم به انگلیسی جستجو میشود و نام استانی مثل Kerman یک محدودهٔ تقریبی را انتخاب میکند. اگر جواب خالی آمد، نام انگلیسی شهر را خودتان بنویسید. هر جستجو حداکثر ۵۰۰ زلزله را بررسی میکند. اگر جواب گفت نتیجهٔ بیشتری هست، بازهٔ تاریخ را کوتاه‌تر کنید.
آمار زلزله ایران در یک سال اخیر
برای دید کلی، قابلیت eq_stats زلزلههای یک بازه (تا ۳۶۵ روز) را می‌شمارد:
- «آمار زلزلههای ایران در سه ماه گذشته را بده: در هر ردهٔ بزرگی چندتا بوده و بیشترشان کجا؟»
شکل جواب: تعداد زلزله در هر ردهٔ بزرگی، تفکیک بر اساس محل و قویترین زلزلهٔ آن بازه. این قابلیت حداکثر ۳۰۰۰ ردیف را میخواند. اگر بازه شلوغ‌تر باشد، جواب می‌گوید که ناقص است. در این حالت بازه را کوتاه‌تر کنید یا حداقل بزرگی را بالا ببرید.
چرا بزرگی زلزله در دو منبع فرق دارد؟
یک نمونهٔ واقعی: ساعت ۲۰:۳۷ شب ۱۲ آبان ۱۴۰۵ (به وقت تهران) زلزله‌ای در جنوب‌شرق ایران آمد. USGS آن را با بزرگی ۴٫۱ از نوع mb، عمق ۱۰ کیلومتر و محل «۵۷ کیلومتری جنوب‌غربی زاهدان» ثبت کرد. مرکز لرزهنگاری کشوری همان زلزله را یک ثانیه زودتر، با بزرگی ۴٫۴، عمق ۹ کیلومتر و محل «سرجنگل، سیستان و بلوچستان» ثبت کرد. شناسه‌هایشان هم فرق دارد.
هر دو درست کار کردهاند. هر مرکز ایستگاهها و روش محاسبهٔ خودش را دارد و بزرگی هم چند نوع است (mb، ml، mw). آنچه در گفتگوها «ریشتر» می‌گویند، در این دادهها «بزرگی» است و عددهای دو نوع مختلف را نمی‌شود دقیقاً با هم سنجید.
سرور این سه منبع را ادغام نمیکند. اگر از دستیار بخواهید از دو منبع بپرسد، ممکن است یک زلزله را دو بار ببینید. ساعت و محل خیلی نزدیک یعنی احتمالاً هر دو یک زلزله‌اند. عددهای اولیه هم معمولاً خودکارند و ممکن است بعداً بازبینی شوند؛ وضعیت بازبینی را در جزئیات USGS می‌بینید.
زلزلههای ایران را چطور به ChatGPT یا Claude وصل کنم؟
- به صفحهٔ شروع بروید. این ابزار از قبل انتخاب شده است.
- برنامه‌ای را که با آن گفتگو می‌کنید انتخاب کنید و مراحل را دنبال کنید.
- در گفتگو بپرسید: «همین الان زلزله آمد؟»
این سرور در روتر MCP اجرا میشود، پس برای ChatGPT و claude.ai چیزی نصب نمی‌کنید. اگر می‌خواهید بدون ثبت‌نام امتحان کنید، امتحان رایگان را ببینید. آن نسخه فقط ابزارهایی را دارد که کلید نمی‌خواهند و چیزی را تغییر نمی‌دهند، و این ابزار از همین دسته است. در صفحهٔ ابزار هم دکمهٔ «امتحان در آزمایشگاه» هست.
برای نصب روی کامپیوتر خودتان در برنامه‌هایی مثل Cursor یا Claude Code، دستور uvx iran-quake-mcp کافی است و کلید API لازم ندارد. اگر به USGS یا EMSC وصل نشدید، متغیر اختیاری IRAN_QUAKE_MCP_PROXY را با نشانی یک پراکسی HTTP پر کنید. اگر با MCP آشنا نیستید، راهنمای MCP را بخوانید.
این ابزار چه کاری نمیکند؟
- سامانهٔ هشدار نیست. فقط زلزلههایی را نشان میدهد که ثبت شده‌اند. برای خبر رسمی به سایت مرکز لرزهنگاری کشوری (irsc.ut.ac.ir) و اطلاعیههای رسمی تکیه کنید.
- غیررسمی است. سازنده‌اش هیچ‌کدام از این سه مرکز نیست. اگر یکی از آنها ساختار داده‌اش را عوض کند، ممکن است آن منبع موقتاً جواب ندهد.
- سابقهٔ مرکز لرزهنگاری کشوری کوتاه است. فقط حدود ۲۰ زلزلهٔ آخر را میدهد. برای تاریخ‌های قدیمی‌تر، USGS یا EMSC را بخواهید.
- دادهٔ مرکز لرزهنگاری کشوری فقط برای استفادهٔ غیرتجاری است. اگر آن را جایی منتشر می‌کنید، نام این مرکز را بهعنوان منبع بیاورید.
- چیزی را تغییر نمیدهد. فقط میخواند، حساب و کلید نمیخواهد و از خارج ایران هم کار میکند.
اگر بعد از یک زلزله خبرهای مربوط به آن را هم می‌خواهید، سرور اخبار ایران را کنارش اضافه کنید. شیوهٔ کارش در خلاصه اخبار امروز با هوش مصنوعی آمده است.
حالا خودتان امتحان کنید: اتصال دستیار را بزنید و بپرسید آخرین زلزلهٔ ایران کجا بوده است.
سؤال‌های پرتکرار
چطور بفهمم زلزلهٔ امروز کجا بوده و چه بزرگی داشته؟
از دستیار بپرسید «همین الان زلزله آمد؟». سرور آخرین زلزلهها را از تازه به قدیم میآورد و برای هر کدام ساعت به وقت تهران و وقت جهانی، بزرگی، عمق و محل را میدهد. منبع پیشفرض USGS است. اگر بخواهید، دستیار مرکز لرزهنگاری کشوری یا EMSC را هم میپرسد.
این ابزار هشدار زلزله میدهد؟
نه. فقط زلزلههایی را میخواند که این مرکزها ثبت کردهاند و سامانهٔ هشدار نیست. برای خبر رسمی سایت مرکز لرزهنگاری کشوری (irsc.ut.ac.ir) را ببینید و در وضعیت اضطراری به اطلاعیههای رسمی تکیه کنید.
چرا بزرگی یک زلزله در دو منبع فرق دارد؟
هر مرکز با ایستگاهها و روش خودش بزرگی را حساب میکند و نوع بزرگی هم ممکن است فرق کند (mb، ml یا mw). برای همین عددهای دو منبع دقیقاً همسنجیدنی نیستند. سرور دادهها را ادغام نمیکند و هر منبع شناسهٔ خودش را دارد.
زلزلههای سالهای قبل را هم میشود دید؟
با USGS و EMSC بله. میشود بازهٔ تاریخ داد و قویترین زلزلهها را تا ۳۶۵۰ روز، یعنی حدود ده سال، عقب برد. آمار هر بازه تا ۳۶۵ روز است. مرکز لرزهنگاری کشوری فقط حدود ۲۰ زلزلهٔ آخرش را میدهد و برای سابقه به کار نمیآید.
کلید API یا IP ایران لازم است؟
نه. کلید و حساب نمیخواهد، از خارج ایران هم کار میکند و چیزی را تغییر نمیدهد. اگر روی کامپیوتر خودتان نصبش کردهاید و USGS یا EMSC باز نشد، متغیر اختیاری IRAN_QUAKE_MCP_PROXY را با نشانی یک پراکسی HTTP پر کنید. در روتر MCP این تنظیم لازم نیست.
میتوانم این دادهها را در کانال یا سایتم منتشر کنم؟
دادهٔ مرکز لرزهنگاری کشوری فقط برای استفادهٔ غیرتجاری است و باید نام این مرکز را بهعنوان منبع بیاورید. شرایط استفاده از دادهٔ USGS و EMSC را در سایت خود آنها ببینید.
