انسانی کردن متن هوش مصنوعی فارسی: از بوی ترجمه تا «می‌باشد»

سه‌شنبه ظهر است و پیش‌نویس مقاله‌ای را که Claude نوشته برای مشتری فرستاده‌اید. جواب کوتاه است: «غلط ندارد، ولی بوی ترجمه می‌دهد.» شما هم می‌دانید چه می‌گوید، اما نمی‌دانید کدام جمله را بردارید. انسانی کردن متن هوش مصنوعی فارسی دقیقاً همین‌جا شروع می‌شود: پیدا کردن نشانه‌های مشخص و دادن ابزار درست برای هر کدام، نه بازنویسی همه‌چیز با دست تا نیمه‌شب.

انسانی کردن متن هوش مصنوعی فارسی یعنی چه، و یعنی چه نه؟

یعنی متنی که خواننده‌اش را اذیت نکند: جمله‌ها فارسی بچینند، لحن یکدست باشد و خط و رقم و نیم‌فاصله درست باشد. یعنی نه فریب دادن آزمون‌های تشخیص هوش مصنوعی. هیچ‌کدام از مهارت‌ها و ابزارهای این مقاله چنین قولی نمی‌دهند و ما هم نمی‌دهیم. اگر برای مشتری یا خوانندهٔ واقعی می‌نویسید، همان هدف اول کافی است.

یک نکتهٔ صادقانه هم باید همین اول بگویم: در فهرست بازارچه هیچ معیار اندازه‌گیری‌شده‌ای نیست که نشان بدهد این مهارت‌ها خروجی را چقدر بهتر می‌کنند. آنچه پایین می‌خوانید توضیح سازنده‌ها و استدلال ساده است، نه نتیجهٔ آزمایش.

چهار نشانه‌ای که ویراستار فارسی‌زبان در چند ثانیه پیدا می‌کند

لحن اداری و عبارت‌های «ماشینی»

«می‌باشد»، «لازم به ذکر است»، «اقدام به … نمودن». هیچ‌کس در گفتگو این‌طور حرف نمی‌زند، ولی در خروجی مدل فراوان است. خواننده بلافاصله حس می‌کند با بخشنامه روبه‌رو است.

جمله‌هایی که انگلیسی چیده شده‌اند

اسم‌های پشت‌سرهم، فعل مجهول، و عبارت‌هایی مثل «این نشان می‌دهد که». کلمه‌ها فارسی‌اند ولی نقشهٔ جمله انگلیسی است. بدتر اینکه وسط متن یک بند رسمی و یک بند محاوره‌ای کنار هم می‌نشینند.

خط و رقم و نیم‌فاصله

«می شود» با فاصلهٔ معمولی به‌جای «می‌شود»، «ي» و «ك» عربی، گیومهٔ انگلیسی و رقم‌های لاتین وسط جمله. این‌ها با خواندن سطحی دیده نمی‌شوند ولی در وردپرس یا ورد به چشم می‌آیند.

واژه‌های قرضی بی‌دلیل

گاهی هر سه چهار کلمه یک واژهٔ بیگانه می‌آید که برابر جاافتادهٔ فارسی دارد. البته همهٔ آن‌ها را نباید عوض کرد، و پایین‌تر می‌گویم چرا.

یک پرامپت کافی نیست: مهارت چه فرقی دارد؟

اگر هر بار بنویسید «لطفاً طبیعی بنویس»، دستیار حدس می‌زند شما چه می‌خواهید. مهارت (Skill) بسته‌ای از دستورالعمل است که یک بار نصب می‌شود و دستیار هر وقت به متن فارسی رسید، آن را باز می‌کند و طبقش کار می‌کند. قاعده‌ها را دیگر لازم نیست در هر گفتگو تکرار کنید.

فرقش با اتصال MCP این است که مهارت به دستیار روش کار یاد می‌دهد، ولی داده یا ابزار تازه نمی‌آورد. اتصال MCP برعکس است. تفاوت Skill و MCP این را کامل‌تر توضیح داده است. در نوشتن فارسی هر دو به کار می‌آیند: مهارت برای قضاوت، ابزار برای کارهایی که باید بی‌خطا انجام شوند.

کدام مهارت کدام نشانه را درمان می‌کند؟

• لحن اداری: نگارش فارسی حرفه‌ای. طبق توضیح سازنده، لحن متن را تشخیص می‌دهد و الگوهایی مثل «می‌باشد» و «لازم به ذکر است» را پیدا می‌کند. نکته‌های سئو و متن تبلیغاتی هم دارد.
• بوی ترجمه: فارسی‌نویسی طبیعی. قاعده‌های ضد گرته‌برداری دارد، لحن را از روی مقصد متن (گفتاری، صمیمی، توضیحی یا رسمی) انتخاب می‌کند و یک اسکریپت دارد که تنوع طول جمله‌ها را می‌سنجد.
• خط و نیم‌فاصله: نگارش فارسی معیار. قاعده‌های دستور خط فرهنگستان: نیم‌فاصله، «ی» و «ک» فارسی، ارقام و علائم نگارشی. جزئیات بیشتر در راهنمای ویرایش نیم‌فاصله و «ی» و «ک» آمده است.
• واژه‌های قرضی: سلسی. واژه‌های بیگانه را پیدا می‌کند و برابر فارسی پیشنهاد می‌دهد.
• متن فنی و پیام خطا: فارسی فنی ساده. متن را طوری بازنویسی می‌کند که فقط یک برداشت داشته باشد؛ نمونه‌اش در ساده‌نویسی متن فنی آمده است.

سلسی فرق دارد: لغت‌نامه‌اش ۲۰٬۰۷۱ واژه است (از پاسبان) و سه سطح دارد: safe با ۱۱۹ جایگزینی مطمئن، standard که پیش‌فرض است، و pure که همه را عوض می‌کند. تنها سطح safe بدون بازبینی شما اعمال می‌شود. دلیلش ساده است: «سرور» در متن فنی نباید «شادمانی» شود. بلوک‌های کد، نشانی‌ها و نقل‌قول‌ها را هم دست نمی‌زند.

چند جملهٔ آماده برای شروع، که هر کدام با یکی از همین مهارت‌ها جواب می‌گیرد:

• «این متن را طوری بازنویسی کن که بوی ترجمه ندهد.»
• «نیم‌فاصله‌ها و «ی» و «ک» این متن را درست کن.»
• «این متن را فارسی روان و با لحن رسمی بازنویسی کن.»
• «این متن را بخوان و واژه‌های بیگانه‌اش را با برابر فارسی پیشنهاد بده.»
• «این متن راهنما را ساده‌نویسی کن تا فقط یک برداشت داشته باشد.»

جواب معمولاً دو بخش دارد: متن بازنویسی‌شده و فهرست کوتاه تغییرها. مهارت «نگارش فارسی معیار» طبق توضیحش تغییرها را شرح می‌دهد. نتیجه را بدون نگاه تحویل ندهید؛ فهرست تغییرها برای همین هست که ببینید دستیار به چه چیزی دست زده.

کارهای مکانیکی را به ابزار دقیق بسپارید

قاعده‌هایی مثل «ي» به «ی» یا رقم لاتین به فارسی، نیازی به قضاوت ندارند. آن‌ها را با کد انجام بدهید، نه با حدس مدل. سرور جعبه‌ابزار ایرانی دو ابزار به‌دردبخور دارد: normalize_persian_text که «ی» و «ک» فارسی، ارقام، فاصله‌ها و نیم‌فاصله‌های رایج را یکدست می‌کند، و number_to_words که عدد را به حروف فارسی با واحد ریال یا تومان می‌نویسد. این سرور طبق توضیحش آفلاین کار می‌کند و به اینترنت وصل نمی‌شود.

همان استدلالی که در بحث تاریخ شمسی آمده اینجا هم برقرار است: جایی که جواب درست و نادرست دارد، کد را صدا بزنید. مقالهٔ جعبه‌ابزار نمونه‌های بیشتری دارد. یک محدودیت: ابزار «نیم‌فاصله‌های رایج» را درست می‌کند، نه هر ترکیبی را. بعد از آن هم یک بار متن را مرور کنید.

قبل و بعد: یک پاراگراف تبلیغاتی

این مثال را برای توضیح نوشته‌ام، نه خروجی اندازه‌گیری‌شدهٔ یک مهارت. محصول و ادعاها هم خیالی‌اند.

قبل:

«شرکت ما با بهره‌گیری از جدیدترین تکنولوژی‌ها، اقدام به ارائه قهوهٔ باکیفیت به مشتریان گرامی می‌نماید. لازم به ذکر است که محصولات این مجموعه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار می‌باشد و در راستای رضایت شما عزیزان تولید گردیده است.»

بعد:

«قهوه‌مان را هر هفته تازه برشته می‌کنیم و به در خانه‌تان می‌رسانیم. طعمش خوشتان نیامد؟ بگویید تا بسته‌ی بعدی را عوض کنیم.»

چه تغییر کرده؟

• «می‌باشد»، «می‌نماید» و «گردیده است» به فعل ساده تبدیل شده‌اند.
• «لازم به ذکر است» و «از اهمیت ویژه‌ای برخوردار» حذف شده‌اند، چون چیزی به خواننده نمی‌گفتند.
• متن از «ما چه کسی هستیم» به «شما چه می‌گیرید» رفته است.
• جمله‌ها کوتاه‌اند و یکی از آن‌ها پرسشی است.

یک هشدار مهم: در نسخهٔ «بعد»، قول عوض کردن بسته را فقط برای مثال گذاشته‌ام. بازنویسی نباید ادعای تازه اضافه کند. هر مدعایی که در متن نهایی می‌آید باید واقعاً مال کسب‌وکار شما باشد.

سه قدم تا اولین ویرایش

1. یک مهارت بردارید. برای شروع «نگارش فارسی معیار» را از صفحهٔ خودش بگیرید. اگر Claude Code دارید، «فارسی‌نویسی طبیعی» را هم با git clone https://github.com/shervinshirkubi/native-farsi ~/.claude/skills/native-farsi نصب کنید. نتیجه: دستیار قاعده‌های فارسی را می‌شناسد.
2. ابزار دقیق را وصل کنید. از اتصال دستیار جعبه‌ابزار ایرانی را به برنامهٔ هوش مصنوعی‌تان اضافه کنید. نتیجه: یکدست کردن متن با کد ممکن می‌شود. اگر با MCP تازه آشنا شده‌اید، اولین اتصال در ده دقیقه قدم‌به‌قدم است.
3. یک متن واقعی بدهید. همان پیش‌نویس سه‌شنبه ظهر را بدهید و یکی از پرامپت‌های بالا را بنویسید. نتیجه: متن بازنویسی‌شده و فهرست تغییرها.

برای مستندات و پیام‌های خطا هم می‌توانید «فارسی فنی ساده» را بگیرید؛ دستور نصبش در صفحهٔ مهارت هست.

این روش چه چیزی را حل نمی‌کند؟

• قضاوت نهایی با شماست. مهارت‌ها قاعده می‌دهند، ولی مطمئن نیستیم هر کدام در هر متنی نتیجهٔ بهتری بدهد. یک بار بلند بخوانید.
• همه‌چیز در همهٔ دستیارها یکسان نیست. «نگارش فارسی حرفه‌ای» طبق توضیحش نسخهٔ یک‌فایلی برای ChatGPT و Gemini دارد و «فارسی فنی ساده» فایل جداگانه برای ChatGPT و چند ابزار دیگر. دربارهٔ بقیه چنین چیزی در توضیح‌ها نیامده و ما روی ChatGPT امتحانشان نکرده‌ایم.
• نصب‌ها کمی فنی‌اند. سلسی به Python 3.10 و bash نیاز دارد (در ویندوز Git Bash یا WSL). اسکریپت‌های سندسازی «فارسی‌نویسی طبیعی» به چند بستهٔ Python وابسته‌اند. اگر برنامه‌نویس نیستید، از همکار فنی‌تان کمک بگیرید.
• مهارت‌های جامعه را خودتان بسنجید. چهار تا از این پنج مهارت را افراد مستقل ساخته‌اند؛ پیش از استفادهٔ جدی روی یک متن کم‌اهمیت امتحانشان کنید.
• تشخیص هوش مصنوعی. هیچ قولی دربارهٔ رد نشدن از این آزمون‌ها در کار نیست، و همین طور باید باشد.
• درستی محتوا. این ابزارها زبان را بهتر می‌کنند، نه واقعیت را. نام، عدد و ادعا را خودتان وارسی کنید.

برای وبلاگ، تبلیغ، رابط کاربری یا مستندات کدام را بگذارید؟

کار	شروع پیشنهادی	کنارش
وبلاگ و مقالهٔ سئو	نگارش فارسی حرفه‌ای	«فارسی‌نویسی طبیعی» برای بوی ترجمه
متن تبلیغاتی و کپشن	«فارسی‌نویسی طبیعی»	«نگارش فارسی معیار» برای املا
متن دکمه‌ها و صفحه‌ها	«نگارش فارسی معیار»	«فارسی فنی ساده» برای پیام خطا
مستندات و راهنما	«فارسی فنی ساده»	جعبه‌ابزار ایرانی برای ارقام
پیش‌نویس ترجمه‌نما	«فارسی‌نویسی طبیعی»	«سلسی» با سطح safe

اگر یک مهارت می‌خواهید، «نگارش فارسی معیار» ساده‌ترین شروع است. بقیه را وقتی اضافه کنید که مشکل مشخصی دیدید. فهرست کامل را در اکسپلور پیدا می‌کنید.

برای شروع، اتصال دستیار را بزنید و پیش‌نویس همین هفته‌تان را به آن بدهید.