معادل فارسی کلمات بیگانه با هوش مصنوعی، بی‌آنکه متن خراب شود

راهنمای نصب یا README پروژه‌تان را نوشته‌اید و در هر جمله یک «سیستم»، «فایل»، «دانلود» یا «کانفیگ» نشسته است. از ChatGPT یا Claude می‌خواهید متن را پارسی‌تر کند و نتیجه یکی از دو حالت است: یا تقریباً هیچ چیز عوض نمی‌شود، یا دستیار زیاده‌روی می‌کند، واژه‌هایی می‌سازد که کسی نمی‌شناسد و وسط بلوک کد هم دست می‌برد. معادل فارسی کلمات بیگانه را دستیار وقتی درست پیشنهاد می‌دهد که یک واژه‌نامهٔ معتبر و چند قاعدهٔ روشن داشته باشد. مهارت سالسی (Salsi) همین دو را به او می‌دهد: واژه‌نامهٔ پاسبان با ۲۰٬۰۷۱ سرواژه و دستورالعملی که می‌گوید کجا عوض کند، کجا نه و چرا.

سالسی یک مهارت (Skill) است، نه سرور MCP. یعنی داده‌ای از اینترنت نمی‌آورد و فقط روش کار را به دستیار یاد می‌دهد. فرق این دو را در تفاوت Skill و MCP نوشته‌ایم. نام این مهارت از مصراع فردوسی آمده است: «بسی رنج بردم در این سال سی». در بازارچه آن را با نام «سلسی؛ فارسی بنویس» پیدا می‌کنید.

معادل فارسی کلمات بیگانه با هوش مصنوعی: سالسی چه می‌کند

سالسی دو بخش دارد که با هم نصب می‌شوند:

• ابزار خط فرمان salsi متن را می‌خواند، وام‌واژه‌ها را پیدا می‌کند و برای هر کدام برابر فارسی، سطح اطمینان و معنای پیشنهاد را برمی‌گرداند. این ابزار فارسی را می‌شناسد: «فایل‌هایمان»، «فایل ها» و «فایلها» را یک واژه می‌بیند و پسوند را برای واژهٔ تازه دوباره می‌سازد. صرف فعل هم می‌ماند: «دانلود کنید» می‌شود «بارگیری کنید»، نه «بارگیری کردن».
• دستورالعمل مهارت به دستیار می‌گوید با این پیشنهادها چه کند. قاعدهٔ اصلی‌اش یک جمله است: واژه را فقط وقتی عوض کن که برابرش برای خواننده دست‌کم به همان اندازه روشن باشد، و اگر مطمئن نیستی، اصل را نگه دار.

نمونه‌ای که خود سازنده در README آورده، شکل خروجی را نشان می‌دهد. روی یک متن فنی با salsi scan نوشتار.md --domain tech، این‌ها را پیدا کرده است:

به گفتهٔ همان README، بلوک کد، کد درون‌خطی، نشانی‌ها، نقل‌قول‌ها و «الگوریتم» در این فهرست اصلاً نیامده‌اند، چون نباید عوض شوند.

چرا جایگزینی خودکار متن را خراب می‌کند؟

جستجو و جایگزینی ساده با یک واژه‌نامه پنج جور خرابی می‌سازد. جدول زیر را سازندهٔ سالسی برای توضیح همین مشکل نوشته است:

مهارت برای هر کدام از این‌ها قاعده دارد. معنای واژه را از بافت می‌سنجد: «استرس» در مکانیک «تنش» است و در روان‌شناسی «دلهره»، و «تست» با «تُست» فرق دارد. اگر سالسی واژه‌ای را چندمعنا علامت بزند و بافت هم تکلیف را روشن نکند، دستیار آن را دست نمی‌زند.

مهارت سالسی به دستیار چه یاد می‌دهد؟

وقتی از دستیار می‌خواهید متن فارسی را بنویسد، ویرایش یا ترجمه کند، یا صریحاً «فارسی‌سازی» و «پارسی سره» بخواهید، مهارت فعال می‌شود و دستیار این مسیر را می‌رود:

1. متن را با salsi scan بررسی می‌کند و اگر حوزه روشن است، آن را هم می‌گوید (--domain tech، medical، legal، science یا business).
2. برای هر یافته سطح، چندمعنایی و برچسب معنا را می‌خواند. در متن فنی رد شدن بیشتر پیشنهادها طبیعی است.
3. تغییرها را یکی‌یکی و با فکر اعمال می‌کند و دستور زبان اطراف هر واژهٔ تازه را هم درست می‌کند، مثل کسرهٔ اضافه و شکل پسوند.
4. پیش از پایان کار، فهرست تغییرها و دلیل هر کدام را نشانتان می‌دهد.

چند قاعدهٔ دیگر هم در مهارت هست. در کل متن، تیترها هم، یک برابر را یکدست به کار می‌برد. برابر ناآشنا را بار اول با اصل واژه کنارش می‌آورد، مثل «بارگیری (دانلود)». یک واژه را با عبارت سه‌کلمه‌ای عوض نمی‌کند. لحن را هم نگه می‌دارد: متن ادبی سره‌نویسی بیشتری را تحمل می‌کند، متن فنی و حقوقی و رابط کاربری کمتر، و متن خودمانی خودمانی می‌ماند.

برای امتحان، متن را بچسبانید و چیزی شبیه این بنویسید: «این راهنمای نصب را با سالسی بررسی کن، حوزه را فنی بگیر، فقط برابرهای جاافتاده را اعمال کن و بقیه را با دلیل رد یا قبول فهرست کن.»

سه سطح جایگزینی: کدام را کی به کار ببرید؟

«فارسی‌تر» یک درجه ندارد، برای همین سالسی سه سطح دارد:

فقط سطح safe بدون داوری انسان اعمال می‌شود. در دو سطح دیگر هر یافته پیشنهاد است و تصمیمش با شما یا دستیار است.

اگر مستندات پروژه‌تان را در گیت نگه می‌دارید، سطح safe به کار بررسی خودکار هم می‌آید. گزینهٔ --strict وقتی چیزی پیدا شود خروجی ناصفر می‌دهد، پس این دستور را می‌شود در CI یا قلاب pre-commit گذاشت:

salsi scan docs/**/*.md --level safe --strict

برای اعمال همان ردیف‌های حل‌شده و دیدن تفاوت‌ها salsi apply FILE --diff هست. salsi lookup هم نشان می‌دهد پاسبان برای یک واژه چه برابرهایی دارد و هر کدام در چه معنایی.

نصب مهارت سالسی در Claude Code، Cursor و دستیارهای دیگر

دستور نصب، به نقل از راهنمای سازنده:

git clone https://github.com/pooooooriya/salsi && cd salsi && ./install.sh

اسکریپت نصب از روی پوشه‌ها می‌فهمد کدام دستیارها روی کامپیوترتان هست، فهرستشان را نشان می‌دهد و یک بار می‌پرسد که برای همه نصب کند یا نه. با ./install.sh --list فقط گزارش می‌دهد و با ./install.sh claude cursor فقط برای همان‌ها نصب می‌کند. پیش‌نیازها کم است: پایتون ۳٫۱۰ یا تازه‌تر و bash. در ویندوز اسکریپت را در Git Bash یا WSL اجرا کنید.

دو نکته پیش از انتخاب برنامه:

• ابزار خط فرمان همه‌جا نصب نمی‌شود. فقط پوشهٔ مهارت Claude Code و پوشهٔ بارگذاری claude.ai آن را همراه دارند. در Codex، Cursor و بقیه، فایل قاعده از دستیار می‌خواهد salsi scan را اجرا کند. پس یا فرمان salsi را از همان پوشهٔ دریافتی (pip install -e .) روی سیستم در دسترس بگذارید، یا دستیار فقط با قاعده‌ها کار می‌کند.
• بدون پوسته فقط ۱۱۹ واژه. اگر دستیار نتواند فرمان اجرا کند، سراغ جدول ۱۱۹ ردیفی مهارت می‌رود و باید به شما بگوید که بدون واژه‌نامهٔ کامل کار می‌کند.

مهارت سفارشی در claude.ai فقط در طرح‌های Pro، Max، Team و Enterprise و با اجرای کد روشن کار می‌کند، و مهارت‌ها بین claude.ai و Claude Code همگام نمی‌شوند. جزئیاتش در همان نوشتهٔ تفاوت Skill و MCP آمده است.

پارسی‌نویسی متن فنی بدون دست زدن به اصطلاح‌ها

بیشتر کار خوب در متن فنی، رد کردن پیشنهادهاست. سازنده یک راهنمای فنی نمونه را با --domain tech بررسی کرده است. نیمی از یافته‌ها امن بوده‌اند و نیمی نیازمند داوری، و به گفتهٔ خودش بیشتر دستهٔ دوم را در متن فنی باید رد کرد. این فهرست‌ها از همان نمونه است:

• پذیرفته شد: پسورد → گذرواژه، دیتابیس → پایگاه داده، اتوماتیک → خودکار، سیستم → سامانه. برابرها جاافتاده و بی‌ابهام‌اند.
• رد شد: پروداکشن → بجارش، ارور → ایرنگ، مستندات → پاشندارت. درست‌اند، ولی خواننده نمی‌شناسدشان. «اجرا» هم چند معنا داشت و بافت تکلیفش را روشن نمی‌کرد.
• اصلاً پیشنهاد نشد: الگوریتم، داکر و کانتینر، چون در حوزهٔ فنی محافظت‌شده‌اند.

مهارت همین را قاعده کرده است: اگر رشته‌ای واژهٔ فارسی را پذیرفته (رایانه، پایگاه داده، بارگیری، پرونده)، فارسی بنویس. اگر وام‌واژه خودش اصطلاح رشته است (الگوریتم، پروتکل، کامپایلر، توکن، کرنل)، نگهش دار. هیچ‌وقت هم اصطلاح تازه نساز. در پزشکی، حقوق و استانداردها اصطلاح‌های تعریف‌شده دست نمی‌خورند. اگر واژه‌ای را می‌خواهید هر طور شده بماند، آن را با --protect یا فهرستی در --protect-file به سالسی بدهید.

سره‌نویسی فقط وقتی خودتان بخواهید

سطح pure حتی واژه‌های عربی جاافتاده مثل «کتاب»، «علم» و «قانون» را هم هدف می‌گیرد. مهارت این سطح را فقط وقتی به کار می‌برد که صریحاً سره‌نویسی بخواهید، و پیش از آن هشدار می‌دهد که نتیجه سبکی ادبی و آگاهانه است، نه فارسی معمول. اگر متنی برای خوانندهٔ عادی می‌نویسید، standard با بازبینی کافی است. pure برای متن ادبی است که سره‌نویسی را آگاهانه انتخاب کرده‌اید.

سالسی کجا کم می‌آورد؟

• پیشنهاد می‌دهد، تصمیم نمی‌گیرد. جز ۱۱۹ ردیف safe، هر جایگزینی بازبینی می‌خواهد. اگر تفاوت‌ها هر خط متن را عوض کرده‌اند، یعنی زیاده‌روی شده است.
• واژه‌نامه با املا کار می‌کند. پیشنهاد با معنای اشتباه پیش می‌آید و جلوگیری از آن به برچسب معنا و دقت دستیار بستگی دارد.
• کار نگارشی دیگری نمی‌کند. نیم‌فاصله، «ی» و «ک» عربی و ارقام کار دیگری است که در ویرایش متن فارسی با هوش مصنوعی آمده است. لحن ترجمه‌ای و «می‌باشد» هم موضوع انسانی کردن متن هوش مصنوعی فارسی است.

پروانه دوتایی است: کد با MIT و واژه‌نامه با ODbL منتشر شده و واژه‌نامه برگرفته از پایگاه دادهٔ پاسبان (pasbans.ir) است. برای متنی که با آن می‌نویسید فقط ذکر نام پاسبان لازم است. اگر خود واژه‌نامه را جای دیگری منتشر می‌کنید، شرط‌های ODbL را رعایت کنید.

برای نصب به صفحهٔ سلسی؛ فارسی بنویس بروید و «دریافت مهارت» را بزنید. بعد از نصب، یک بند از متن خودتان را به دستیار بدهید و پیش از پذیرفتن تغییرها، فهرست ردشده‌ها را هم بخوانید.